Studji arkeoloġiċi u xjentifiċi fuq għadam misjub f’Ħal Millieri qed jitfgħu dawl ġdid fuq kif kienet il-ħajja f’Malta aktar minn ħames sekli ilu u r-riżultati huma kemm affaxxinanti kif ukoll emozzjonanti.
F’kitba riċenti, Evarist Bartolo jirrakkonta kif skavi li saru fl-1977 madwar il-kappella tal-Lunzjata fir-raħal medjevali ta’ Ħal Millieri, qrib iż-Żurrieq, wasslu għall-iskoperta ta’ għadd ta’ skeletri li jmorru lura għal żmien qabel l-1480 u ftit qabel l-1636.
Wieħed mill-aktar każijiet li jolqtu huwa dak ta’ tfajla ta’ madwar 16-il sena li nstabet midfuna fl-istess qabar fuq tarbija ta’ sentejn u nofs. Studji fuq l-għadam tagħha jissuġġerixxu li kienet diġà welldet meta kellha bejn 13 u 14-il sena. Dan jikkonferma wkoll dak li jsemmu xi storiċi tas-seklu 16 – li n-nisa Maltin dak iż-żmien kienu jsiru ommijiet minn età żgħira ħafna, xi kultant saħansitra ta’ 12-il sena.
Ir-riċerka fuq dawn is-skeletri turi wkoll kemm kienet diffiċli l-ħajja f’dak iż-żmien. Minn 15-il persuna midfuna f’Ħal Millieri, sitta kienu tfal li lanqas biss għalqu t-tliet snin – indikazzjoni ċara tal-faqar, il-mard u r-rata għolja ta’ mortalità fost it-tfal.
Studji moderni fuq l-għadam illum jistgħu jiżvelaw dettalji sorprendenti: minn x’kienu jieklu n-nies, sa fejn kienu jivvjaġġaw, minn liema mard kienu jbatu u anke kif kienu jidhru fiżikament. Fil-fatt, jidher li n-nies dak iż-żmien kienu iqsar minna.
Skont riċerka msemmija fil-ktieb Ancient and Medieval Medicine in Malta ta’ Charles Savona Ventura, l-irġiel kienu jitwalu medja ta’ 170 ċm u n-nisa madwar 157 ċm – ftit inqas mill-medja tal-lum.
L-għadam żvela wkoll storji ta’ tbatija u xogħol iebes. Instabu każijiet ta’ nies li kellhom ksur f’diversi partijiet tal-ġisem, artrite, u saħansitra sinsla mgħawġa – probabbilment riżultat ta’ ħajja mimlija xogħol fiżiku. Instabu wkoll evidenza ta’ mard bħall-bruċellosi, infezzjoni marbuta mal-annimali u l-prodotti tagħhom, u anke s-sifili.
F’każ partikolari, ġie identifikat raġel li kellu kundizzjoni medika rari mit-twelid li ma kinitx tippermettilu jkollu tfal. Dan kien wassal biex iż-żwieġ tiegħu jiġi annullat mill-Qorti Ekkleżjastika fl-1542 – fatt li juri kif anke dak iż-żmien, kwistjonijiet mediċi setgħu jkollhom impatt dirett fuq il-ħajja soċjali u legali.
Dawn l-iskoperti kollha jkomplu juru kemm huwa importanti l-istudju tal-għadam arkeoloġiku. F’ħafna każijiet, dawn huma l-uniċi xhieda li fadal minn żminijiet fejn ma jeżistux dokumenti jew bini li baqa’ wieqaf.
Ħal Millieri għalhekk mhux biss sit storiku, iżda wkoll tieqa lejn il-passat – li permezz tagħha nistgħu nifhmu aħjar il-ħajja, l-isfidi u r-realtajiet tan-nies li għexu qabilna.
Facebook / Evarist Bartolo
