Fost il-ħlewwiet tradizzjonali li jżewqu ż-żmien tal-Ġimgħa l-Kbira f’pajjiżna, hemm waħda li forsi mhux kulħadd jaf biha, imma li għandha storja interessanti u identità marbuta sew ma’ lokalità partikolari: il-Borża ta’ Ġuda.
Meta nisimgħu dan l-isem, faċli mmorru bil-ħsieb lejn il-figura ta’ Ġuda Iskarjota u t-30 biċċa tal-fidda li bihom ttradixxa lil Kristu. Iżda f’dan il-każ, mhux qed nitkellmu dwar simbolu Bibliku biss, imma dwar ħelwa li għal ħafna snin kienet parti mill-kultura gastronomika tal-Ġimgħa Mqaddsa, flimkien ma’ favoriti oħra bħall-kwareżimal, il-figolli u l-bajd artiġjanali.
L-oriġini tal-Borża ta’ Ġuda tmur lura madwar mitt sena, lejn is-snin 30 tas-seklu li għadda. Din il-ħelwa hija marbuta b’mod partikolari max-Xagħra, f’Għawdex, fejn għadha sal-lum popolari ħafna. Bħalma kull lokalità Maltija u Għawdxija għandha xi speċjalità tagħha, bħat-torta ta’ San Ġwann fix-Xewkija jew l-għażżiela fiż-Żebbuġ – hekk ukoll ix-Xagħrin jiftaħru bil-Borża ta’ Ġuda bħala parti mill-wirt tagħhom.
Biex nifhmu aħjar is-sinifikat tagħha, irridu nħarsu lejn il-kuntest reliġjuż u soċjali ta’ dak iż-żmien. Qabel il-Konċilju Vatikan it-Tieni, is-sawm u l-astinenza kienu ferm aktar stretti minn kif nafuhom illum. Ma kienx permess li wieħed jikkonsma laħam, u lanqas prodotti bħal bajd u ħalib – ingredjenti li llum jidhru komuni, iżda li dak iż-żmien kienu meqjusa bħala lussu f’dan il-perjodu.
Hawnhekk tidħol il-partikolarità tal-Borża ta’ Ġuda. Din kienet ħelwa rikka, magħmula proprju b’dawn l-ingredjenti “projibiti” matul is-sawm. Għalhekk, kienet marbuta ma’ Ħamis ix-Xirka – l-aħħar jum qabel jibdew il-jiem l-aktar stretti – meta n-nies kienu jippermettu lilhom infushom din it-tip ta’ indulġenza qabel jidħlu f’perjodu ta’ rinunzja aktar serja.
Meta wieħed janalizza l-kompożizzjoni tagħha, jista’ jinnota wkoll rifless ta’ ċertu lussu jew materjaliżmu. F’dak iż-żmien, ingredjenti bħal bajd u ħalib ma kinux dejjem faċli biex jinkisbu, u għalhekk il-preparazzjoni ta’ din il-ħelwa kienet tfisser okkażjoni speċjali. Donnu li għal din l-aħħar ċelebrazzjoni qabel is-sawm l-aktar strett, in-nies kienu jagħżlu li jippreparaw xi ħaġa tassew differenti u sinifikanti.
Interessanti wkoll is-simboliżmu li jista’ jkun hemm marbut mal-isem tagħha. Fl-Aħħar Ikla, il-borża ta’ Ġuda hija marbuta mat-tradiment. Mhux diffiċli nimmaġinaw kif il-poplu ta’ dari għaqqad din ix-xbieha ma’ ħelwa li kienet tiġi kkunsmata proprju f’dan il-mument partikolari tal-Ġimgħa Mqaddsa, fejn it-temi tat-tradiment, is-sagrifiċċju u l-fidwa jkunu ċentrali.
Illum, il-Borża ta’ Ġuda tibqa’ tifkira ħelwa, litteralment u simbolikament, ta’ tradizzjonijiet li, għalkemm inbidlu maż-żmien, għadhom jgħaqqduna mal-passat tagħna u mal-mod kif il-fidi u l-kultura dejjem mexjin id f’id fil-ħajja Maltija u Għawdxija.
